Deel 2, Hoofdstuk 1 — De maatschap, VOF en CommV

In dit hoofdstuk staan de drie personenvennootschappen uit Boek 4 van het Wetboek van vennootschappen en verenigingen (WVV) centraal: de maatschap, de vennootschap onder firma (VOF) en de commanditaire vennootschap (CommV). Deze drie vormen zijn nauw verwant: de VOF en CommV zijn in wezen maatschappen met onvolkomen rechtspersoonlijkheid. Het zijn vennootschappen waarbij de persoon van de vennoot centraal staat (intuitu personae) en waarbij de aansprakelijkheid van de vennoten in de regel onbeperkt is. Ze worden vaak gebruikt voor familiale vermogensplanning, kleine zelfstandige samenwerkingen of tijdelijke projecten.

1. De maatschap

1.1 Definitie en kenmerken

De maatschap wordt gedefinieerd in art. 4:1 WVV en art. 4:2 WVV. Het gaat om een overeenkomst tussen twee of meer personen (natuurlijke personen of rechtspersonen) die elk een inbreng doen met een geoorloofd voorwerp, om aan de vennoten een rechtstreeks of onrechtstreeks vermogensvoordeel te bezorgen. Op basis van art. 4:1, derde lid WVV wordt de maatschap uitdrukkelijk als een personenvennootschap gekwalificeerd.

Het meest typerende kenmerk: de maatschap heeft geen rechtspersoonlijkheid. Zij vormt geen afzonderlijk rechtssubject. Dat betekent dat de maatschap zelf geen eigenaar kan zijn van goederen, geen schulden kan aangaan in eigen naam en niet zelfstandig in rechte kan optreden. De goederen die worden ingebracht of verworven behoren toe aan de vennoten in onverdeeldheid (gemeenschappelijk vermogen, een feitelijke vermogensmassa zonder eigen rechtssubjectiviteit).

1.2 Drie varianten

Het WVV onderscheidt drie varianten van de maatschap:

• Gewone maatschap: het standaardtype, voor duurzame samenwerking.
• Tijdelijke maatschap: opgericht voor één of meerdere welbepaalde verrichtingen van beperkte duur (vroeger “tijdelijke handelsvereniging”).
• Stille maatschap: bestaat onder leiding van één of meer zaakvoerders en treedt niet naar buiten (de andere maten blijven onbekend voor derden).

1.3 Oprichting en vormvereisten

Voor de maatschap gelden geen bijzondere vormvereisten (zie a contrario art. 2:5 WVV, dat enkel voor rechtspersonen een neerleggings- en publicatieverplichting oplegt). De maatschap ontstaat door loutere wilsovereenstemming (consensueel contract). Een schriftelijke overeenkomst is sterk aan te raden voor bewijsdoeleinden, maar niet wettelijk verplicht. Er is geen authentieke akte, geen neerlegging ter griffie en geen publicatie in het Belgisch Staatsblad nodig. Wel moet, wanneer er een onderneming wordt uitgeoefend, een inschrijving in de Kruispuntbank van Ondernemingen (KBO) gebeuren.

1.4 Vennootschapsvermogen en schuldeisers

Aangezien de maatschap geen rechtspersoon is, bestaat er strikt genomen geen “maatschappelijk vermogen”. Toch creëert het WVV een soort afgescheiden vermogen via de artt. 4:13 t.e.m. 4:15 WVV: het ingebrachte vermogen is bestemd voor het doel van de maatschap en privéschuldeisers van een individuele vennoot kunnen zich enkel verhalen op het aandeel van die vennoot in de winst en in het overschot na vereffening, niet rechtstreeks op de ingebrachte goederen.

1.5 Aansprakelijkheid

De externe aansprakelijkheid van de maten wordt geregeld door art. 4:14 WVV. Alle vennoten zijn onbeperkt aansprakelijk met hun persoonlijk vermogen voor de schulden van de maatschap. Belangrijk: in een burgerlijke maatschap geldt aansprakelijkheid voor gelijke delen, en in een handelsmaatschap (commerciële activiteit) geldt hoofdelijke aansprakelijkheid. Schuldeisers van de maatschap kunnen pas verhaal nemen op het persoonlijk vermogen van een maat nadat ze het gemeenschappelijk vennootschapsvermogen hebben uitgewonnen.

1.6 Bestuur

Het bestuur is geregeld in artt. 4:8 tot 4:12 WVV:

• Geen zaakvoerder aangeduid (art. 4:10 WVV): elke vennoot heeft afzonderlijk bestuursbevoegdheid, met een verzetrecht voor de andere vennoten vóór de handeling is verricht.
• Statutaire zaakvoerder (art. 4:9 WVV): aangeduid in de oprichtingsovereenkomst; afzetting kan in principe enkel met unanimiteit en om wettige reden.
• Niet-statutaire (gewone) zaakvoerder (art. 4:9, laatste zin WVV): afzetbaar zoals een gewone lasthebber.
• Meerdere zaakvoerders (art. 4:8 WVV): bevoegdheden kunnen verdeeld of gezamenlijk uitgeoefend worden.

De vertegenwoordigingsbevoegdheid wordt geregeld door art. 4:11 WVV. Beslissingen door de vennoten verenigd in vergadering worden geregeld door art. 4:12 WVV (in principe unanimiteit, tenzij anders bepaald).

1.7 Aandelen en overdracht

In principe heeft elke vennoot één aandeel, maar er kunnen er meer worden uitgegeven. Het aandeel in winst en verlies wordt bepaald in de overeenkomst (art. 4:4 WVV). Bij gebrek aan een afspraak is dit naar verhouding van de inbreng (een vennoot die enkel arbeid inbrengt, wordt gelijkgesteld met de kleinste inbrenger).

De overdracht van aandelen is omwille van het intuitu personae-karakter beperkt:

• Unanieme beslissing van alle vennoten is in beginsel vereist (art. 4:6 WVV); statutaire afwijking is mogelijk.
• Een croupierovereenkomst (art. 4:6, tweede lid WVV) is toegelaten: de vennoot draagt enkel patrimoniale rechten (winstaandeel) over, niet de lidmaatschapsrechten (zoals stemrecht), aan een derde-“croupier”.
• Art. 4:7 WVV voorziet bijzondere regels bij overlijden en erfopvolging.

1.8 Boekhoudkundige en fiscale behandeling

Een maatschap die een onderneming uitoefent, voert in principe een vereenvoudigde boekhouding (single entry), tenzij de drempels worden overschreden waarbij een dubbele boekhouding verplicht wordt. De maatschap is fiscaal transparant: zij wordt niet belast in de vennootschapsbelasting. De winst wordt rechtstreeks belast bij de vennoten in de personenbelasting (of vennootschapsbelasting, als de vennoot zelf een rechtspersoon is), elk naar verhouding van hun aandeel.

1.9 Ontbinding, terugtrekking en uitsluiting

De ontbinding wordt geregeld door art. 4:16 WVV. Mogelijke oorzaken:

• Verstrijken van de overeengekomen duur;
• Tenietgaan van de zaak of voltrekken van de handeling waarvoor de maatschap is opgericht;
• Overlijden, onbekwaamverklaring of faillissement van een vennoot;
• Wil van een van de partijen (opzegging bij onbepaalde duur);
• Terugtrekking of uitsluiting van een vennoot;
• Wanprestatie van een vennoot (gerechtelijke ontbinding).

Na de ontbinding volgt de vereffening: betaling van de schulden en verdeling van het netto-actief onder de vennoten.

2. De vennootschap onder firma (VOF)

2.1 Definitie en kenmerken

De VOF wordt gedefinieerd in art. 4:22 WVV. Het gaat om een maatschap met onvolkomen rechtspersoonlijkheid die wordt aangegaan tussen hoofdelijk aansprakelijke vennoten. Zij heeft als doel een onderneming uit te oefenen. Twee kenmerken springen eruit:

1. De VOF heeft onvolkomen rechtspersoonlijkheid (zie verder).
2. Alle vennoten zijn onbeperkt en hoofdelijk aansprakelijk voor de schulden van de vennootschap.

2.2 Onvolkomen rechtspersoonlijkheid

“Onvolkomen” betekent dat de VOF wél een afzonderlijke rechtspersoon is — zij heeft een eigen vermogen, kan zelfstandig contracten sluiten en in rechte optreden — maar dat de schermfunctie van die rechtspersoonlijkheid wordt doorbroken: schuldeisers van de vennootschap kunnen, na uitwinning van het vennootschapsvermogen, rechtstreeks doorgrijpen op het persoonlijk vermogen van de vennoten. Dit in tegenstelling tot de volkomen rechtspersoonlijkheid van de BV, CV en NV, waar de aandeelhouders in principe enkel hun inbreng riskeren.

2.3 Oprichting

De VOF wordt opgericht bij onderhandse of authentieke akte (art. 2:5 WVV); een notariële akte is dus niet verplicht. Er moet wel een oprichtingsakte zijn met de verplichte vermeldingen (naam, zetel, doel, vennoten, inbreng, bestuur, duur, …). Vervolgens moet een uittreksel worden neergelegd bij de griffie van de ondernemingsrechtbank en gepubliceerd in de Bijlagen bij het Belgisch Staatsblad. Pas door deze bekendmaking verkrijgt de VOF haar rechtspersoonlijkheid. Inschrijving in de KBO is verplicht.

2.4 Aansprakelijkheid

De externe aansprakelijkheid is geregeld in art. 4:26 WVV. Alle vennoten zijn onbeperkt en hoofdelijk aansprakelijk: een schuldeiser kan de volledige schuld van de VOF verhalen op het persoonlijk vermogen van één vennoot, die zich vervolgens kan keren tegen zijn medevennoten voor regres. Wel geldt het principe van subsidiariteit: schuldeisers moeten eerst het vennootschapsvermogen aanspreken. Een nieuw toegetreden vennoot is in beginsel ook aansprakelijk voor de oude schulden; een uitgetreden vennoot blijft aansprakelijk voor de schulden die tijdens zijn deelname zijn ontstaan.

2.5 Inbreng, aandelen en overdracht

Inbreng kan in geld, natura of nijverheid (arbeid/kennis) gebeuren. Er is geen minimumkapitaal. Aandelen zijn op naam en zijn in principe niet vrij overdraagbaar: overdracht vereist de unanieme instemming van alle vennoten (statutaire afwijking mogelijk). Dit weerspiegelt het intuitu personae-karakter.

2.6 Bestuur en vertegenwoordiging

Het bestuur volgt dezelfde regels als bij de maatschap (artt. 4:8 tot 4:11 WVV). Eén of meer zaakvoerders kunnen statutair of bij gewone beslissing worden aangeduid. Bij gebrek aan een aanduiding is elke vennoot bestuurder.

2.7 Boekhouding en fiscaliteit

In tegenstelling tot de maatschap is de VOF, als rechtspersoon, in principe onderworpen aan de dubbele boekhouding. Zeer kleine vennootschappen (omzet < ca. € 500.000) mogen niettemin een vereenvoudigde boekhouding voeren. De VOF is onderworpen aan de vennootschapsbelasting (normaal tarief 25 %; verlaagd tarief 20 % op de eerste € 100.000 voor kmo’s die aan de voorwaarden voldoen).

2.8 Ontbinding

Dezelfde gronden gelden als voor de maatschap (art. 4:16 WVV), aangevuld met specifieke regels voor rechtspersonen (bv. gerechtelijke ontbinding wegens niet-neerlegging jaarrekening). De ontbinding wordt gevolgd door een vereffening waarbij een vereffenaar wordt aangesteld.

3. De commanditaire vennootschap (CommV)

3.1 Definitie en kenmerken

De CommV wordt eveneens gedefinieerd in art. 4:22 WVV. Zij is een variant van de VOF met twee categorieën vennoten:

• De gecommanditeerde of werkende (beherende) vennoten: zij beheren de vennootschap en zijn onbeperkt en hoofdelijk aansprakelijk voor de schulden, net als de vennoten in een VOF.
• De commanditaire of stille vennoten: zij brengen kapitaal in maar nemen niet deel aan het bestuur. Hun aansprakelijkheid is beperkt tot hun inbreng (een uitzondering op het principe van onbeperkte aansprakelijkheid in personenvennootschappen).

De CommV heeft, net als de VOF, onvolkomen rechtspersoonlijkheid.

3.2 Onderscheid beherende vs. stille vennoot

Het onderscheid is de kern van de CommV-figuur:

3.3 Het verbod op bestuursinmenging — art. 4:24, §2 WVV

Dit is een cruciale regel: de stille vennoot mag geen daden van bestuur stellen, zelfs niet als gevolmachtigde. Dit verbod beschermt derden: zij mogen erop vertrouwen dat enkel onbeperkt aansprakelijke vennoten naar buiten optreden. Sanctie: schendt de stille vennoot dit verbod, dan wordt hij voor de derde hoofdelijk aansprakelijk met de werkende vennoten voor de verbintenissen die uit die handeling voortvloeien — en, bij herhaalde inbreuken, voor alle verbintenissen van de vennootschap. Toegestaan zijn wél: interne controle- en adviesrechten, deelname aan de algemene vergadering, raadpleging van de boekhouding en stemming over de jaarrekening. Ook het opnemen van zijn naam in de firmanaam is verboden en leidt tot dezelfde sanctie.

3.4 Oprichting

De oprichting verloopt identiek aan de VOF: bij onderhandse of authentieke akte, met neerlegging ter griffie en publicatie in het Belgisch Staatsblad (art. 2:5 WVV). De akte moet duidelijk aanduiden wie beherende en wie stille vennoot is.

3.5 Inbreng, aandelen en overdracht

Inbreng kan in geld of natura. Een stille vennoot kan in beginsel geen inbreng in nijverheid doen (arbeid), aangezien hij niet mag meebesturen. Aandelen zijn op naam, niet vrij overdraagbaar zonder unanieme instemming. Aandelen van een stille vennoot kunnen wel iets soepeler overdraagbaar zijn als de statuten dat toelaten, omdat zijn persoon minder doorslaggevend is.

3.6 Bestuur

Enkel de beherende vennoten besturen de CommV. Zij volgen de bestuursregels van artt. 4:8 tot 4:11 WVV, in samenhang met de bijzondere regels van artt. 4:22 tot 4:26 WVV. Beslissingen die de statuten wijzigen of het wezen van de vennootschap raken, vereisen in principe ook de toestemming van de stille vennoten.

3.7 Boekhouding en fiscaliteit

Net als de VOF voert de CommV een dubbele boekhouding (vereenvoudigd voor zeer kleine ondernemingen) en is zij onderworpen aan de vennootschapsbelasting.

3.8 Ontbinding

Dezelfde regels als bij de VOF en de maatschap (art. 4:16 WVV). Een bijzondere ontbindingsgrond: indien er geen beherende vennoot meer overblijft, kan de CommV niet voortbestaan in haar oorspronkelijke vorm en moet zij worden ontbonden of omgevormd.

4. Vergelijking en synthese

4.1 Gelijkenissen

De drie vormen zijn alle personenvennootschappen (art. 4:1, derde lid WVV), met een sterk intuitu personae-karakter, vrije bewijsregels in interne verhoudingen en in beginsel onbeperkte aansprakelijkheid van (een deel van) de vennoten. Ze worden geregeld door dezelfde basisartikelen in Boek 4 WVV, met artt. 4:13, eerste lid en 4:21 WVV als brugbepalingen die de regels van de maatschap doorgaans laten doorwerken naar de VOF en CommV.

4.2 Verschillen

4.3 Praktische toepassingen

• Maatschap: zeer populair voor familiale vermogens- en successieplanning (controlestructuur waarbij ouders zeggenschap behouden over geschonken vermogen), tijdelijke samenwerkingsverbanden, vrije beroepen.
• VOF: kleine ondernemingen, familiebedrijven met sterk vertrouwen tussen vennoten, professionele samenwerking waarbij men bewust kiest voor solidaire aansprakelijkheid (geloofwaardigheid t.a.v. derden).
• CommV: financiering door een investeerder die enkel kapitaal wenst in te brengen zonder bestuursrol; vroeger ook populair als “managementvennootschap” (één bestuurder-werkende vennoot + één stille vennoot), al is dat sinds het WVV door de afschaffing van de eenpersoons-CommV beperkter.

5. Conclusie

De maatschap, VOF en CommV vormen samen de familie van de personenvennootschappen uit Boek 4 WVV. Zij worden gekenmerkt door de centrale rol van de persoon van de vennoot, een soepele oprichting (geen notaris vereist), het ontbreken van een minimumkapitaal en de onbeperkte aansprakelijkheid van (een deel van) de vennoten. De drie vormen vormen een gradatie: van de rechtspersoonloze maatschap, over de VOF met onvolkomen rechtspersoonlijkheid en volledige hoofdelijke aansprakelijkheid, tot de CommV waarin via de figuur van de stille vennoot een eerste, beperkte vorm van beperkte aansprakelijkheid wordt geïntroduceerd — op voorwaarde dat deze zich strikt onthoudt van bestuursinmenging. Wie volledige bescherming van het privévermogen wil, moet kiezen voor de kapitaalvennootschappen (BV, CV, NV) die in de volgende hoofdstukken worden besproken.